Bề mặt nhẵn bóng làm tượng mát, tĩnh, và cho ánh sáng trượt dài trên khối. Bề mặt nhám, còn vết đục hay dấu tay, làm tượng ấm, động, và giữ lại nhịp làm việc của người tạc. Cùng một hình khối, chỉ đổi bề mặt là đổi hẳn tính cách bức tượng.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình nói về lớp da của bức tượng, thứ người xem cảm thấy trước khi kịp gọi tên. Trong xưởng, chọn bề mặt là một quyết định cuối cùng, nhưng không hề là chuyện phụ.
Ánh sáng đối xử với mặt nhẵn và mặt nhám khác nhau
Mặt nhẵn phản chiếu ánh sáng theo một hướng. Bạn thấy những vệt sáng dài chạy theo đường cong của khối, như ánh đèn trên nắp ca pô xe. Khối hiện ra rất rõ, đường cong mượt.
Mặt nhám tán ánh sáng ra nhiều hướng. Không có vệt loá, thay vào đó là một lớp sáng dịu, li ti bóng nhỏ. Khối trông mềm hơn, ít sắc hơn, nhưng gần gũi hơn.
Vì thế đánh bóng quá mức đôi khi làm hại tượng. Những vệt loá có thể đè lên chi tiết, làm mắt người xem trượt đi mà không dừng lại ở đâu. Ngược lại, để nhám quá trên một khối nhỏ dễ làm nó lổn nhổn, mất dáng.
Người làm thường đứng ở vị trí người xem, dưới ánh sáng thật của chỗ đặt tượng, rồi mới quyết định mức hoàn thiện. Tượng trong nhà đèn vàng và tượng ngoài sân nắng gắt cần hai cách khác nhau.
Dùng nhẵn và nhám cạnh nhau để kể chuyện
Một mẹo rất hay gặp là để hai bề mặt đối nhau trên cùng một tượng. Da mặt đánh nhẵn, tóc và áo để nhám. Mắt người xem tự động bị hút về phần nhẵn, vì nó sáng và rõ hơn.
Ở tượng đá, có người để phần đế còn nguyên vết đục thô, thân tượng mịn dần lên trên, như thể hình người đang nhô ra từ khối đá. Bạn cảm được cả quá trình làm, từ đá thô tới hình người.
Ở tượng gỗ, thợ chạm dân gian hay để lại vết đục vũm đều đặn trên áo, như những gợn sóng, còn mặt và tay được bào nhẵn. Nhìn vết đục, người trong nghề đoán được người tạc thuận tay nào và đục nhanh hay chậm.
Ở tượng đồng, phần đánh bóng sáng loáng thường là chỗ người ta hay sờ vào, như mũi, bàn chân. Lâu ngày tay người xoa bóng chúng ra giữa nền màu tối, vô tình thành một lớp bề mặt thứ hai.
Những bức tượng cố ý để dở
Có những tượng mà phần chưa xong lại là phần làm người xem xúc động nhất. Những pho tượng dang dở của Michelangelo, thường được gọi là các tượng Tù nhân, cho thấy thân người nửa thoát ra khỏi khối đá, nửa còn bị giam trong đó.
Các tượng ấy dở dang vì nhiều lý do lịch sử, không phải tất cả đều do chủ ý. Nhưng chúng ảnh hưởng mạnh tới đời sau. Từ cuối thế kỷ mười chín, Rodin và nhiều nhà điêu khắc khác chủ động để những phần thô, không làm xong, như một cách nói.
Ý đằng sau là bức tượng không cần trơn tru mới hoàn chỉnh. Một khối đá còn vết đục bên cạnh làn da mịn cho thấy chất liệu thật, công sức thật, và để chỗ cho trí tưởng tượng người xem hoàn tất.
Tất nhiên để dở có chủ ý khác hẳn làm ẩu. Phần dở của tượng giỏi vẫn có hướng, có nhịp, vết đục chạy theo khối chứ không chạy lung tung.
Mỗi chất liệu hoàn thiện theo cách riêng
Đá được mài dần qua nhiều cấp, từ đá mài thô tới mịn, rồi đánh bóng nếu muốn. Đá cẩm thạch lên bóng đẹp, sa thạch thì không lên bóng được mà giữ mặt mịn như da cát.
Gỗ có thể để vết đục, có thể đánh giấy ráp mịn rồi lau dầu, hoặc phủ sơn ta và thếp vàng như tượng chùa. Mỗi lớp phủ làm vân gỗ hiện ra hay chìm đi theo một kiểu.
Đồng thì sau khi đúc, thợ đục bỏ đường ba via, đánh mài chỗ nối, rồi nhuộm màu cho mặt kim loại. Có khi người ta đánh bóng một vài chỗ cho sáng lên trên nền màu sẫm.
Đất nung và gốm thì quyết định bề mặt trước khi nung. Đã vào lò rồi, muốn đổi gần như phải làm lại.
Thử tự cảm bề mặt bằng mắt
Bạn có thể tập nhận ra bề mặt mà không cần chạm. Đứng trước một bức tượng, tìm chỗ sáng nhất. Nếu đó là một vệt dài, sắc nét, bề mặt nhẵn. Nếu đó là một vùng sáng loang mờ, bề mặt nhám.
Sau đó hỏi mình: người làm muốn mình nhìn vào đâu trước. Thường là phần nhẵn nhất, sáng nhất. Nếu câu trả lời là khuôn mặt, người làm đã thành công.
Ở nhà, bạn có thể so hai thứ cùng hình mà khác bề mặt, như một cái bát men bóng và một cái bát đất nung mộc. Đặt cạnh nhau dưới đèn, bạn sẽ thấy cái nào lạnh, cái nào ấm.
Lần tới gặp một bức tượng quen ở đình làng hay công viên, bạn thử để ý lớp da của nó trước rồi mới nhìn đến hình. Có khi bạn thấy nó kể một câu chuyện khác.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đá đánh bóng có bền hơn tượng để nhám không?
Mặt bóng ít bám bụi và ít đọng nước hơn nên dễ lau, nhưng ngoài trời mưa nắng lâu năm cũng mờ dần. Mặt nhám dễ bám rêu hơn ở chỗ ẩm. Độ bền chủ yếu do loại đá chứ không do mức bóng.
Có nên tự đánh bóng lại tượng cũ trong nhà không?
Không nên với tượng thờ cổ hay tượng có giá trị, vì đánh bóng là lấy đi một lớp mặt và xoá dấu thời gian. Muốn làm sạch thì lau bụi bằng khăn mềm khô, còn sửa sang nên hỏi người có chuyên môn.
Vì sao tượng đồng có chỗ bóng loáng giữa nền sẫm?
Thường là do bàn tay khách xoa vào nhiều năm, mài mòn lớp màu bề mặt và để lộ đồng sáng bên dưới. Đôi khi người làm cũng chủ ý đánh bóng vài chỗ để tạo điểm nhấn.
Vết đục trên tượng gỗ có phải là lỗi không?
Không nhất thiết. Nhiều thợ cố ý để vết đục đều tay làm lớp bề mặt, đặc biệt trên áo, tóc, nền. Vết đục chạy theo khối, đều và có chủ ý là dấu tay nghề, còn vết xước lung tung mới là lỗi.
Sa thạch có đánh bóng được không?
Sa thạch là đá cát kết từ những hạt nhỏ nên không lên bóng như cẩm thạch. Người ta chỉ mài mịn để bề mặt đều và mềm, và chính bề mặt mờ ấy làm tượng sa thạch có vẻ ấm.
