Với tượng, quyền tác giả thuộc về người đã sáng tạo ra hình khối, không thuộc về người đang sở hữu một bản tượng. Mua một bức tượng là mua vật, không phải mua quyền đúc thêm hay chép lại nó. Vì thế bản đúc thêm, bản chép tay, bản quét rồi in đều cần sự cho phép của tác giả hoặc người giữ quyền, trừ những trường hợp pháp luật có quy định riêng.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Mình nói chuyện này ở mức cơ chế chung để bạn hiểu, không phải tư vấn pháp lý. Mỗi trường hợp cụ thể, nhất là khi có tranh chấp, cần hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền về quyền tác giả.
Mua tượng là mua vật, không mua quyền
Hãy hình dung bạn mua một cuốn sách. Bạn sở hữu cuốn sách đó, có thể đọc, tặng, bán lại. Nhưng bạn không có quyền in thêm một nghìn bản để bán. Tượng cũng vậy.
Người mua tượng có thể trưng bày, ngắm, bán lại bức tượng mình có. Nhưng làm khuôn từ bức tượng ấy để đúc thêm, hay quét ba chiều để in bản sao bán, là việc chạm vào quyền của tác giả.
Điều này áp dụng cả với tượng đặt làm. Nếu hợp đồng không ghi gì khác, nhiều trường hợp tác giả vẫn giữ quyền với hình tượng mình đã sáng tạo, người đặt sở hữu bức tượng.
Vì thế, như mình đã nói ở tập về đặt làm tượng, hãy ghi rõ trong văn bản: ai được làm thêm bản, ai được dùng hình ảnh, trong phạm vi nào.
Bản đúc chính thức và cách đánh số
Với tượng đồng, tác giả có thể quyết định đúc bao nhiêu bản. Nhiều người giới hạn số bản để mỗi bản có giá trị, và đánh số theo kiểu bản thứ mấy trên tổng số.
Ngoài các bản đánh số để bán, có tác giả giữ vài bản riêng cho mình, thường được ghi chú khác đi để phân biệt.
Đi kèm mỗi bản là một giấy chứng nhận có chữ ký tác giả, ghi tên tác phẩm, năm, chất liệu, kích thước, số bản. Dấu xưởng đúc thường được đóng trên tượng.
Khi tác giả hứa giới hạn số bản rồi đúc vượt quá, người mua trước bị thiệt. Uy tín của tác giả nằm ở việc giữ lời hứa này.
Chép mẫu người khác: ranh giới ở đâu?
Học trò chép tượng của thầy để học là chuyện bình thường trong nghề. Chép tượng cổ trong di tích để học hay để làm lại cho chính di tích ấy theo yêu cầu cũng vậy.
Vấn đề nảy sinh khi chép tượng của một tác giả còn quyền rồi bán như sản phẩm của mình, hay bán ra thị trường mà không xin phép. Đó là việc có thể vi phạm quyền tác giả.
Với những hình tượng truyền thống chung như tượng Phật theo quy ước, con nghê, con rồng, thì không ai giữ quyền với hình tượng chung. Nhưng một cách thể hiện cụ thể, mới, do một người sáng tạo ra thì có thể được bảo hộ.
Ranh giới giữa lấy cảm hứng và sao chép không phải lúc nào cũng rõ. Khi không chắc, cách an toàn là hỏi tác giả, hoặc hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Quét ba chiều: chép nhanh hơn bao giờ hết
Ngày nay, chỉ cần một chiếc điện thoại có phần mềm phù hợp là có thể quét một bức tượng thành dữ liệu ba chiều, rồi in ra hoặc phay ra một bản giống hệt.
Công nghệ này rất có ích cho bảo tồn: lưu hình dáng tượng cổ, làm bản sao để trưng bày khi bản gốc cần cất giữ. Nhưng nó cũng làm việc chép không phép dễ hơn bao giờ hết.
Ở nhiều bảo tàng, việc quét tượng cần xin phép, giống như việc chụp ảnh bằng chân máy hay đèn flash.
Với người làm nghề, nên giữ hồ sơ quá trình sáng tác như ảnh phác thảo, ảnh mẫu đất có ngày tháng. Khi có tranh chấp, đó là bằng chứng quý cho thấy ai là người tạo ra hình khối trước.
Người mua nên hỏi gì?
Khi mua tượng nghệ thuật, hãy hỏi: tượng này đúc mấy bản, đây là bản thứ mấy, có giấy chứng nhận không, tác giả có còn đúc tiếp không.
Khi mua tượng ở cửa hàng, nếu thấy mẫu của một tác giả có tên tuổi được bán tràn lan với giá rẻ, hãy cân nhắc đó có thể là bản sao không phép.
Khi đặt làm tượng, hãy thoả thuận rõ quyền với mẫu, như đã nói ở trên.
Lần tới thấy một bức tượng đồng nhỏ có con số ở chân đế, bạn thử lật xem nó ghi gì. Con số nhỏ ấy là một lời hứa giữa tác giả và người mua.
Khi có tranh chấp
Tranh chấp về mẫu tượng thường xảy ra giữa tác giả và xưởng đúc, giữa người đặt và người làm, hoặc giữa hai người làm có mẫu giống nhau.
Bước đầu tiên là thu thập hồ sơ: hợp đồng, tin nhắn, ảnh quá trình, hoá đơn. Bước tiếp theo là trao đổi trực tiếp, nhiều chuyện giải quyết được bằng thương lượng.
Nếu không được, hãy hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý về quyền tác giả. Mình không đưa ra số hiệu văn bản hay quy định cụ thể ở đây vì chúng có thể thay đổi, và mỗi vụ việc cần được xem xét riêng.
Phòng hơn chữa: văn bản rõ ràng từ đầu tránh được phần lớn những rắc rối này.
Câu hỏi thường gặp
Tượng trong di tích có ai giữ quyền tác giả không?
Với tượng cổ, tác giả thường vô danh và thời gian bảo hộ đã qua từ lâu. Nhưng việc chép, quét, đúc lại tượng trong di tích vẫn phải tuân theo quy định quản lý di tích và sự cho phép của đơn vị quản lý.
Xưởng đúc có được giữ khuôn của tác giả không?
Tuỳ thoả thuận. Nhiều tác giả để xưởng giữ khuôn nhưng ghi rõ xưởng không được đúc khi chưa có lệnh. Nên có văn bản về việc giữ và huỷ khuôn.
Học trò làm tượng giống thầy có sao không?
Chép để học là bình thường. Nếu đem bán dưới tên mình một tác phẩm chép gần như nguyên mẫu của thầy, đó là chuyện cần cân nhắc cả về đạo đức nghề lẫn pháp lý.
Tượng đặt làm thì người đặt có được dùng ảnh tượng để quảng cáo không?
Thường thì người sở hữu có thể chụp và giới thiệu bức tượng mình có, nhưng nếu dùng vào mục đích thương mại lớn, tốt nhất ghi rõ trong hợp đồng để tránh hiểu lầm.
Có cần đăng ký quyền tác giả cho tượng không?
Ở nhiều nơi, quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được tạo ra, đăng ký là để có thêm bằng chứng. Nên hỏi cơ quan có thẩm quyền về thủ tục hiện hành nếu muốn đăng ký.
