Tượng nhà mồ là những tượng gỗ mà một số dân tộc ở Tây Nguyên, như người Gia Rai và người Ba Na, tạc để dựng quanh nhà mồ trong lễ bỏ mả, lễ tiễn người chết đi hẳn về thế giới bên kia. Tượng được đẽo bằng rìu, rựa từ một khúc cây, dáng khối mạnh mẽ và mộc, với những đề tài như người ngồi bó gối ôm mặt, cặp nam nữ, phụ nữ mang thai, con chim, con khỉ.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Hôm nay mình rời đồng bằng lên cao nguyên, tới một dòng điêu khắc rất khác với đình chùa. Mình kể ở góc nghệ thuật và với sự tôn trọng một nghi lễ thiêng của các cộng đồng.
Tượng sinh ra từ một nghi lễ
Ở nhiều cộng đồng Tây Nguyên, khi một người mất, gia đình làm nhà mồ và chăm nom mộ một thời gian. Rồi tới một lúc, có khi sau nhiều năm, cộng đồng tổ chức lễ bỏ mả, một lễ lớn kéo dài nhiều ngày.
Lễ bỏ mả là lễ chia tay cuối cùng. Sau lễ, người sống coi như đã tiễn người chết đi hẳn, không còn phải chăm mộ nữa.
Tượng nhà mồ được tạc để chuẩn bị cho lễ ấy, dựng quanh hàng rào nhà mồ, như những người bầu bạn, hầu hạ người đã khuất ở thế giới bên kia.
Hiểu bối cảnh này, bạn sẽ thấy tượng nhà mồ không phải để trưng bày. Chúng được làm cho một khoảnh khắc thiêng của cộng đồng.
Rìu, rựa và một khúc cây
Người tạc tượng nhà mồ thường là đàn ông trong làng, dùng rìu, rựa, có khi thêm đục. Họ chọn một khúc cây đủ to, tạc liền khối từ thân cây, đôi khi để lại một đoạn cột phía dưới để chôn xuống đất.
Dụng cụ thô dẫn tới những khối lớn, mặt phẳng dứt khoát, vết rìu còn nguyên trên bề mặt. Không có chuyện mài nhẵn hay sơn son thếp vàng.
Chính sự hạn chế ấy tạo nên vẻ đẹp. Người làm buộc phải nói bằng khối lớn và dáng điệu, không trốn vào chi tiết.
Với người học điêu khắc, tượng nhà mồ là một bài học tuyệt vời về sự giản lược: chỉ vài mặt phẳng mà dáng người buồn, người vui hiện ra rõ ràng từ xa.
Đề tài: sự sống đứng cạnh cái chết
Một hình tượng hay gặp là người ngồi bó gối, hai tay ôm mặt hoặc chống cằm, như đang khóc thương. Đó là nỗi buồn tiễn biệt được tạc thành khối.
Bên cạnh là những hình rất sống: cặp nam nữ, phụ nữ mang thai, em bé, người đánh trống, người giã gạo, con chim, con khỉ, con công. Nhiều nhà nghiên cứu đọc những hình ấy như biểu tượng của sự sinh sôi, sự sống tiếp diễn sau mất mát.
Sự đặt cạnh nhau giữa buồn thương và sinh sôi là điều làm nhiều người xem xúc động. Nhà mồ không chỉ nói về cái chết, mà về vòng đời.
Mỗi làng, mỗi người tạc lại có những biến tấu riêng, nên không có một bộ hình mẫu cố định.
Vì sao tượng được bỏ lại cho mưa nắng?
Sau lễ bỏ mả, nhà mồ và tượng thường được để mặc cho thời gian. Mưa nắng, mối mọt dần làm gỗ mục, tượng nghiêng đổ.
Theo cách hiểu phổ biến, việc bỏ lại ấy là một phần ý nghĩa: người chết đã đi hẳn, những gì thuộc về họ cũng trở về với rừng.
Với người ngoài, đây là điều khó chấp nhận, vì những pho tượng đẹp cứ thế mục đi. Nhưng đó là quan niệm của cộng đồng chủ thể, và người ngoài cần tôn trọng.
Một số tượng đã được đưa vào bảo tàng hoặc được làm lại để giới thiệu, giúp người ngoài hiểu. Nhưng tượng trong bảo tàng đã rời khỏi đời sống nghi lễ của nó.
Nhìn tượng nhà mồ như một người làm nghề
Hãy để ý cách người tạc dùng hướng của khúc cây. Thân người thường thẳng theo thân gỗ, tay chân áp sát thân, đầu to, mặt phẳng. Đó là cách tôn trọng khối gỗ mà mình đã nói ở chuyên mục gỗ.
Hãy để ý khoảng trống. Giữa hai cánh tay ôm mặt và đầu gối thường có những khoảng trống rõ ràng, làm dáng ngồi đọc được từ xa.
Hãy để ý vết rìu. Chúng đi theo khối, có nhịp. Đó không phải sự vụng về mà là một lối hoàn thiện có chủ ý.
Nhiều nhà điêu khắc hiện đại Việt Nam đã tìm cảm hứng từ tượng nhà mồ, đúng vì sự giản lược và sức mạnh ấy.
Tôn trọng khi đến buôn làng
Nếu có dịp tới một buôn còn nhà mồ, hãy hỏi người trong làng trước khi vào khu nhà mồ. Có những nơi kiêng người lạ vào, có những lúc không nên tới.
Không chạm, không ngồi, không leo lên tượng và nhà mồ. Không chụp ảnh khi chưa được phép, nhất là trong lúc làm lễ.
Tuyệt đối không mua bán hay mang đi tượng nhà mồ. Đó là vật thuộc về nghi lễ và cộng đồng, việc mang đi gây tổn hại thật cho văn hoá của họ.
Lần tới thấy một bức tượng gỗ dáng người ngồi ôm mặt, bạn thử nhớ rằng nó được làm ra để ở lại trong rừng, không phải để ở lại với chúng ta.
Câu hỏi thường gặp
Tượng nhà mồ có ở dân tộc nào?
Được biết tới nhiều ở người Gia Rai và người Ba Na, và một số dân tộc khác ở Tây Nguyên cũng có tục làm nhà mồ với mức độ, hình thức khác nhau. Mỗi cộng đồng có phong tục riêng, không nên đánh đồng.
Tượng nhà mồ làm bằng gỗ gì?
Thường là gỗ tốt sẵn có trong rừng quanh làng, đủ to để tạc liền khối. Loại gỗ cụ thể tuỳ nơi và tuỳ thời, không có một loại cố định.
Có thể xem tượng nhà mồ ở đâu?
Một số bảo tàng ở Tây Nguyên và bảo tàng về dân tộc học có trưng bày tượng nhà mồ và nhà mồ phục dựng. Đây là cách tôn trọng nhất để người ngoài tìm hiểu.
Lễ bỏ mả có còn được tổ chức không?
Ở một số buôn làng vẫn còn, nhưng thưa hơn trước do đời sống thay đổi. Nếu muốn dự, phải được cộng đồng mời hoặc cho phép, và tôn trọng mọi quy định của họ.
Tượng nhà mồ bày bán ở chợ có phải tượng thật không?
Phần lớn là tượng làm theo mẫu để bán làm đồ lưu niệm, không phải tượng từ nhà mồ. Không nên mua bất cứ tượng nào có dấu hiệu được lấy từ nhà mồ thật.
