Con nghê là linh vật canh giữ quen thuộc ở đình, đền, lăng mộ Việt, có dáng gần với con chó hơn là con sư tử, mặt thường hiền, có khi tinh nghịch, lông cuộn như ngọn lửa hay như lá cây. Sư tử đá kiểu phương Bắc thì bờm xoăn dày thành từng búp, dáng oai nghiêm, thường một chân đè lên quả cầu hoặc một con sư tử nhỏ.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Đi qua nhiều cổng đình, cổng lăng, bạn sẽ gặp những con vật ngồi chầu. Có con là nghê, có con là sư tử, có con là sự lai giữa hai thứ. Hôm nay mình giúp bạn phân biệt bằng mắt người làm tượng.
Con nghê trông như thế nào?
Hình dung một con vật bốn chân ngồi chồm, chân trước thẳng, ngực ưỡn, đầu ngẩng hoặc ngoảnh sang bên. Thân gọn, chân thon, có khi đuôi dựng lên xoè như ngọn lửa. Đó là dáng nghê quen thuộc. Nhìn nghiêng, cả con nghê thường nằm gọn trong một khối tam giác, đầu là đỉnh, chân trước và mông là hai góc đáy, một bố cục rất vững cho đá.
Mặt nghê không dữ dằn. Mắt tròn, miệng khép hoặc hé, có khi như đang cười. Người xem hay nói nghê giống một con chó giữ nhà, trung thành và gần gũi.
Lông nghê thường được chạm thành những dải cuộn dọc lưng, quanh cổ, ở khuỷu chân, như lửa hoặc như mây. Những cuộn lông ấy vừa trang trí vừa tạo nhịp cho khối.
Nghê có thể ngồi trên bệ cổng, hai bên bậc thềm, trên đầu trụ, hoặc nhỏ hơn, làm chân đèn, lư hương, đồ thờ.
Sư tử đá trông như thế nào?
Sư tử đá kiểu phương Bắc có bờm xoăn dày thành những búp tròn đều đặn phủ kín đầu và cổ. Mặt to, mắt lồi, miệng thường há, thân vạm vỡ.
Thường thấy một cặp, con đực đặt chân lên quả cầu, con cái đặt chân lên một sư tử con. Dáng đứng hoặc ngồi đều toát vẻ uy quyền.
Ở Việt Nam, sư tử đá kiểu này phổ biến ở nhiều công trình, nhất là những công trình chịu ảnh hưởng kiến trúc Hoa và những tượng mua về sau này.
Sự khác biệt dễ thấy nhất nằm ở cảm giác: sư tử khiến bạn nể, nghê khiến bạn muốn lại gần xoa đầu.
Nghê làm bằng những chất liệu gì?
Nghê đá là loại hay gặp nhất ở cổng lăng, cổng đình, chầu hai bên sân. Đá xanh là chất liệu quen thuộc, mặt nghê đá lâu năm mòn nhẵn, phủ rêu.
Nghê gỗ hay đặt trong đình, trên bàn thờ, được sơn son thếp vàng. Kích thước nhỏ hơn, chi tiết lông mịn hơn.
Nghê gốm là cả một dòng riêng, từ những con nghê men làm chân đèn, lư hương tới những con nghê lớn đặt ở đầu trụ. Lò gốm Bát Tràng và nhiều lò khác từng làm nghê.
Nghê đồng thì ít hơn, thường là đồ thờ nhỏ. Mỗi chất liệu cho con nghê một tính cách khác: nghê đá chắc, nghê gỗ ấm, nghê gốm tươi.
Nghê đến từ đâu?
Nguồn gốc con nghê vẫn là chuyện được bàn. Nhiều người cho rằng nghê là sự Việt hoá hình ảnh sư tử, kỳ lân, con chó trong truyền thống, thành một linh vật riêng.
Cũng có ý kiến gắn nghê với hình ảnh con chó đá canh cửa trong tín ngưỡng dân gian Việt, vốn đã có từ lâu ở nhiều làng.
Điều mà nhiều người đồng ý là con nghê mang đậm thẩm mỹ dân gian Việt: gần gũi, tự do, ít câu nệ khuôn mẫu.
Mình không chọn một thuyết, vì chưa có câu trả lời được mọi người cùng thừa nhận. Điều thú vị hơn là đứng trước mỗi con nghê và thấy nó khác con bên cạnh thế nào.
Nhìn nghê bằng con mắt người tạc
Hãy để ý cách người tạc giải quyết dáng ngồi. Chân trước thẳng đỡ ngực, chân sau gập, mông chạm bệ. Đây là dáng rất vững cho tượng đá, ít phần nhô mảnh.
Hãy để ý cái đầu ngoảnh. Một con nghê quay đầu nhìn sang bên tạo ra nhịp xoắn, làm khối sống động hơn hẳn con nhìn thẳng.
Hãy so đôi nghê hai bên cổng. Chúng thường đối xứng nhưng không giống hệt. Mặt hơi khác, cuộn lông khác, như hai anh em.
Và hãy để ý chỗ mòn. Đầu nghê, lưng nghê ở cổng đình thường mòn bóng vì trẻ con trèo, người lớn xoa. Đó là dấu vết của một linh vật sống cùng làng.
Giữ nghê cổ cho đúng
Nhiều con nghê đá cổ đã bị quét vôi, sơn màu hay trát xi măng trong các đợt sửa sang. Việc này che mất đường chạm và làm hại đá.
Nếu làng bạn có nghê cổ, hãy đề nghị giữ nguyên, chỉ làm sạch nhẹ theo cách mình đã kể ở chuyên mục đá, và hỏi cơ quan văn hoá khi cần tu sửa.
Nghê cổ cũng là món bị kẻ gian để ý. Một số nơi đã bị mất nghê. Ghi lại ảnh, số đo, và báo chính quyền khi phát hiện mất mát.
Lần tới đi qua cổng đình, bạn thử ngồi xuống ngang tầm con nghê, nhìn vào mắt nó. Có khi bạn sẽ thấy nó đang cười với bạn.
Câu hỏi thường gặp
Nghê và lân có phải là một không?
Không hoàn toàn. Lân, hay kỳ lân, là linh vật có hình tượng riêng, thường có sừng, gắn với múa lân và nhiều điển tích. Nghê là linh vật canh giữ với dáng riêng. Trong dân gian đôi khi gọi lẫn, và có những tượng mang đặc điểm của cả hai.
Nghê đặt ở nhà ở có được không?
Về mặt nghệ thuật thì không có gì cấm. Còn chuyện đặt ở đâu theo quan niệm tâm linh là lựa chọn của mỗi gia đình, nên hỏi người có hiểu biết phong tục ở địa phương mình.
Làm sao biết một con nghê là cổ hay mới?
Rất khó nhìn bằng mắt thường vì nghê phỏng cổ được làm rất nhiều và được làm cho cũ đi. Xác định niên đại cần người có chuyên môn và hồ sơ nguồn gốc rõ ràng.
Vì sao đôi nghê hai bên cổng không giống hệt nhau?
Vì tượng tạc tay luôn có khác biệt, và nhiều thợ cố ý làm khác nhau một chút để đôi nghê có tính cách riêng. Có nơi còn phân biệt nghê đực, nghê cái.
Nghê gốm men có bền ngoài trời không?
Gốm men nung kỹ chịu thời tiết khá tốt, nhưng dễ vỡ khi va chạm và men có thể rạn, bong theo thời gian. Đặt ngoài trời nên chọn chỗ ít va chạm và thoát nước tốt.
