Trong xưởng đá ngày nay, máy cắt, máy mài cầm tay và máy phay làm phần việc nặng: xẻ khối, phá thô, mài phẳng. Tay người thợ vẫn giữ những việc quyết định: dựng dáng, làm nét mặt, xử lý bề mặt và biết dừng đúng lúc. Máy không thay người, nó dời công sức người sang những chỗ khó hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Điêu Khắc. Nếu bạn ghé một làng đá bây giờ, tiếng máy mài rít át cả tiếng búa. Hôm nay mình phân định rõ việc của máy và việc của tay, và nói thật về cái giá phải trả khi đứng máy.
Máy cắt và máy mài cầm tay: đôi tay khoẻ hơn
Máy cắt đĩa kim cương xẻ khối đá thành phôi, cắt bỏ những phần thừa lớn theo đường vẽ. Việc ngày xưa mất mấy ngày đục búa, giờ chỉ mất vài giờ.
Máy mài cầm tay gắn đĩa cắt, đĩa phá, đĩa mài là công cụ đa năng nhất của xưởng đá hiện đại. Thợ dùng nó để rạch những đường song song rồi bẻ phần đá giữa, để phá khối, để mài các mặt cong.
Nhưng máy mài không biết dừng. Một tích tắc lơ đễnh là đĩa ăn lẹm vào chỗ cần giữ, nhanh hơn nhiều so với đục tay. Thợ đứng máy giỏi đặt tay cực kỳ chắc và luôn chừa dư nhiều hơn khi làm tay.
Dấu vết của máy mài trên đá là những vết cong tròn đều theo dáng đĩa. Người tinh mắt nhìn bề mặt là biết phần nào máy làm.
Búa hơi: cây đục chạy bằng khí nén
Búa hơi là cây đục được máy nén khí đẩy gõ liên tục rất nhanh. Thợ chỉ cần cầm và dẫn hướng, không phải vung búa. Nó vẫn dùng những mũi đục nhọn, đục răng, đục dẹt như đục tay.
Ưu điểm lớn là giữ được cảm giác đục, để lại dấu đục tự nhiên chứ không như vết mài. Nhiều nhà điêu khắc ưa nó cho bước tạo hình.
Nhược điểm là rung. Cầm búa hơi nhiều giờ mỗi ngày, nhiều năm liền có thể làm tổn thương mạch máu và dây thần kinh ở bàn tay. Mình sẽ nói kỹ chuyện này trong chuyên mục an toàn xưởng.
Búa hơi cũng ồn hơn nhiều so với búa tay, nên chụp tai là bắt buộc.
Máy phay điều khiển số: chép nhanh, không nghĩ
Máy phay điều khiển số cắt đá theo dữ liệu ba chiều có sẵn, thường là dữ liệu quét từ mẫu hoặc dựng trên máy tính. Mũi dao kim cương quay nhanh, đi từng lớp, khối đá hạ dần cho tới khi gần đúng hình.
Với tượng lớn, tượng nhiều bản giống nhau, hay hoa văn lặp lại, máy phay giảm thời gian rất nhiều và giảm sai số khi chép.
Nhưng máy chỉ làm tốt điều đã có trong dữ liệu. Nó để lại vết dao như những bậc thang nhỏ, không biết chỗ nào cần đục sâu thêm vì ánh sáng, chỗ nào nên để thô có chủ ý.
Vì thế sau máy phay vẫn là nhiều ngày làm tay. Nhiều xưởng nói máy làm bảy phần thời gian nhưng chỉ ba phần cái hồn.
Những việc vẫn phải là tay thợ
Việc thứ nhất là dựng dáng ban đầu khi chưa có mẫu, hoặc khi phải điều chỉnh mẫu cho hợp với khối đá có vân, có nứt riêng.
Việc thứ hai là nét mặt, bàn tay, những chỗ mà một li khác biệt đổi cả biểu cảm. Thợ thường bỏ máy ở đây, quay về đục nhỏ, dũa và mài tay.
Việc thứ ba là bề mặt. Quyết định để vết đục răng ở đâu, mài nhẵn ở đâu, đánh bóng tới mức nào là quyết định của mắt, không phải của máy.
Việc thứ tư, khó dạy nhất, là biết dừng. Tượng làm quá tay trở nên trơn tuột, mất sức sống. Thợ giỏi lùi ra, nhìn lâu, và có khi đặt đục xuống ở một chỗ người khác còn muốn làm thêm.
Cái giá của máy: bụi và nước
Mài và cắt đá khô tạo ra một đám bụi rất mịn, nhiều loại đá chứa silic. Bụi silic mịn hít lâu ngày gây tổn thương phổi không hồi phục. Đây là chuyện nghiêm túc, không phải chuyện khó chịu thoáng qua.
Cách giảm bụi hiệu quả nhất là cắt ướt: máy có dẫn nước vào đĩa, hoặc có người tưới liên tục. Bụi bị giữ trong nước thay vì bay lên. Đó là lý do bạn thấy thợ đá mặc áo mưa, đứng giữa một màn sương nước.
Dù cắt ướt vẫn phải đeo khẩu trang lọc bụi đúng chuẩn, kín mặt, chứ không phải khẩu trang vải. Và dùng máy điện gần nước thì dây điện, ổ cắm phải có bảo vệ chống giật, không để dây nằm trong vũng nước.
Người làm lâu năm hay nói máy giúp mình đỡ mỏi tay, nhưng nếu không cẩn thận, máy lấy của mình lá phổi.
Nhận ra tượng làm máy hay làm tay
Tượng làm máy hoàn toàn thường có những mặt cong đều tăm tắp, chi tiết lặp lại giống hệt nhau ở các bản, đáy các rãnh tròn đều theo dáng mũi dao.
Tượng có bàn tay thợ ở lớp cuối thì có những chỗ khác biệt nhỏ: hai bên mắt không đối xứng tuyệt đối, nếp áo có nhịp, có chỗ sâu chỗ nông theo ý.
Không có gì sai khi dùng máy. Gần như mọi xưởng đá hiện đại đều dùng. Câu hỏi đáng hỏi là người làm có dừng lại ở chỗ máy dừng, hay đi tiếp bằng đôi tay.
Lần tới chạm mắt một con nghê đá bày bán ven đường, bạn thử so hai con giống nhau đứng cạnh. Chỗ chúng khác nhau là chỗ có người.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đá làm máy có kém giá trị không?
Không hẳn. Giá trị tuỳ ở thiết kế, chất đá, độ hoàn thiện và mục đích sử dụng. Tượng trang trí làm máy hợp lý cho nhiều công trình, còn tượng nghệ thuật hay tượng thờ thường được kỳ vọng có phần làm tay nhiều hơn.
Cắt đá ướt có hết bụi không?
Cắt ướt giảm bụi rất nhiều nhưng không triệt tiêu hoàn toàn, nhất là khi nước không đủ hoặc khi bùn đá khô lại rồi bay lên. Vẫn cần khẩu trang lọc bụi đúng chuẩn và dọn bùn đá khi còn ướt.
Máy mài cầm tay có nguy hiểm không?
Có, đó là một trong những máy gây tai nạn nhiều nhất trong xưởng. Đĩa có thể vỡ văng, máy có thể giật ngược khi đĩa kẹt. Phải giữ chắn đĩa, dùng đĩa đúng loại, đeo kính và găng phù hợp.
Người mới có nên học tạc tay trước khi dùng máy?
Nhiều thợ cả khuyên như vậy, vì tạc tay dạy cách đọc đá, cách đặt đục và cảm giác khối. Khi đã hiểu đá rồi mới dùng máy thì dùng máy có chủ đích hơn và ít làm hỏng hơn.
Búa hơi có cần máy nén khí lớn không?
Cần máy nén khí đủ lưu lượng cho loại búa đang dùng, nếu không búa sẽ yếu và giật cục. Thông số cụ thể nên hỏi theo đúng loại búa, và máy nén phải đặt nơi thoáng, xa chỗ bụi.
